logo

иҷтимоиёт

МАВЛОНОИ БАЛХӢ ВА ПАДАРАШ

Ҳангоме ки дар бораи шоир ва мутафаккири шинохтаи тоҷик Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ (1207-1273) сухан меравад, ҳатман ташакккули ӯро ҳамчун шахсияти барҷаста ва донишманди бузург бо номи Шамси Табрезӣ (1171/1188-1245) алоқаманд медонанд ва одатан байтҳои зеринро ба ёд меоранд:
 
Ҳеч Мавлоно нашуд Муллои Рум,
То муриди Шамси Табрезӣ нашуд.
Аммо тарҷумаи ҳоли Мавлоно нишон медиҳад, ки устоди нахустинаш падараш буда, маҳз ӯ дар тарбия ва камоли писараш ҳамчун шоиру донишманд мақоми ҳалкунанда доштааст. Падари Мавлоно - Баҳоуддини Валад (1149/1150-1231), ки бо номи Мавлоно Баҳовалад ё Баҳо ҳам ёд мешавад, худ файласуф ва сӯфии шинохта буда, асари ягонае бо номи «Маориф» иборат аз чор ҷилд ба мерос гузоштааст. Дар ин асари ӯ масъалаҳои зиёди фалсафӣ, тасаввуф ва як қатор андешаҳо аз илмҳои табиатшиносӣ баён ёфта, шарҳу тафсирҳо ба оятҳои қуръонӣ ва ҳадисҳо низ дода шудаанд.
Мавлоно Баҳовалад солҳои 1203-1210 - дар даврони таваллуди писараш Ҷалолиддин дар Вахш иқомат дошта, минбаъд бо аҳли хонадонаш дар Хоразму Самарқанд низ будааст. Дар ин боб муҳаққиқи амрикоӣ Фердинанд Люис гуфтааст: «Баҳо то сентябри соли 1210 ҳанӯз дар Вахш буд, вале дар байни солҳои 1210 ва 1212 баъзан ба Самарқанд, ки аз тарафи Хоразмшоҳ забт шуда буд, мерафт. Ин нишон медиҳад, ки Валад дар Хуросон чандин сол пас аз ин боқӣ монд, аммо баъдан онро бебозгашт тарк намуд. Дар охирҳои умраш, анҷоми соли 1260, Румӣ як руҷуи лаҳзавие ба овони кӯдакии худ дар Вахш карда, масъалаи маргро дар «Маснавӣ» баррасӣ месозад:
Ақли ҷузвӣ ҳамчу барқ асту дурахш,
Дар дурахше кай тавон шуд сӯи Вахш?
Хонадони Баҳоуддини Валад маҳз аз Вахшонзамину Самарқанд солҳои 1219/1220 ба Рум муҳоҷират карда, дар онҷо иқомати доимиро интихоб намуд ва сарвари хонадон, ки султони салҷуқӣ – Кайқубоди I барои ӯ дар пойтахти давлаташ шаҳри Қуния мадрасае бунёд карда буд, дар ҳамин минтақа аз ҳаёт даргузашт.
Чунонки мебинем, Баҳоуддини Валад, ки Ҷалолиддини Балхӣ ӯро бо номи Мавлонои Бузург ёд мекунад, ҳамчун донишманд ва устоди соҳибмадраса ва соҳибкитоб наметавонист, ки дар тарбияи маънавии писараш бетафовут бошад. Таҳлили муқоисавии «Маориф»-и Баҳоуддини Валад бо асарҳои Мавлоно, аз қабили «Маснавии маънавӣ», «Фиҳӣ мо фиҳӣ», инчунин, ғазалиёту рубоиёти ӯ ин маъниро ба таври аёнӣ собит месозад. 
Дар асоси монандии суханони падару писар бо мисолҳои мушаххас аён мегардад, ки таъсири аввалӣ ба охирӣ, қабл аз ҳама, дар масоили ҳастишиносӣ – зидҳо, чаҳор унсур, ҷазб, ҳаракат ва манбаи он, инсон, таносуби руҳу тан, эҳёи руҳ ва ғайраҳо мушоҳида мегардад. Аз ҷумла, Баҳоуддини Валад дар асари худ «Маориф» навиштааст: «Ҳар ҷузве, ки бар якдигар ниҳоданд ва асосе, ки бинҳоданд ва ҳар сурате, ки бикарданд, аз барои маънӣ ва оқибате карданд. Шишае, ки бисозанд, аз барои шарбате кунанд, на аз барои айни шиша ва биное, ки бикунанд, на аз баҳри айни вай бино кунанд, балки аз баҳри манфаат ва шукӯҳи вай кунанд». Мавлавӣ инро дар «Маснавӣ» ба назм дароварда, мегӯяд:
Ҳеҷ наққоше нигорад зайни нақш,
Бе умеди нафъ, баҳри айни нақш?..
 
Ҳеҷ кӯзагар кунад кӯза шитоб
Баҳри айни кӯза, не, аз баҳри об? 
 
Ҳеҷ косагар кунад коса тамом
Баҳри айни коса, не, баҳри таом?
Дар бораи маърифати олам сухан карда, Баҳоуддини Валад дар «Маориф» зикр кардааст: «Ҳамчунон, ки агар ангушт баробари мардуми дида бидорӣ, ба сабаби он як ангушт на осмонро бинӣ ва на хуршедро ва на заминро. Аз ин ҳама олам ба пардаи як ангушт маҳрум шавӣ». Ҷалолиддини Румӣ ин суханони падарро бо масаъла оид ба нафси одамӣ алоқаманд намуда, дар «Маснавӣ» такрор мекунад:
Ду сари ангушт бар ду чашм неҳ,
Ҳеҷ бинӣ аз ҷаҳон, инсоф деҳ?
 
В-ар набинӣ ин ҷаҳон маъдум нест,
Айб ҷуз ангушти нафси шум нест.
Дар таълимоти Ҷалолиддини Балхӣ таъсири афкори ахлоқии Баҳоуддини Валад низ зиёд буда, ҳамфикрии падару писар дар мавзуъҳои мухталиф дар ин самт бараъло равшан аст. Ба таври возеҳ ҳамин маъниро дар ҳалли масъалаҳо оид ба баробарии динҳо, назарияи озодии ирода, таносуби неку бад ва манбаи ягонаи онон ва ғайраҳо низ мушоҳида кардан имкон дорад. Мафҳумҳои зиёди ахлоқӣ, аз қабили ҳирс, сабр, ҳиммат ва ғайраро ҳам онҳо ба ҳамдигар мушобеҳ тафсир кардаанд. Барои мисол чунин суханони Баҳоуддини Валадро овардан мумкин аст: «Касоне, ки бад меварзанд, эшонро ҳам бад бувад, на некӯ. Дар авроти мардумон менигарӣ, дар авроти ту боз нигаранд». Мавлавӣ ба ҳамин маънӣ навиштааст:
Қасди ҷуфти дигарон кардам зи ҷоҳ,
Бар ман омад ону афтодам ба чоҳ.
Суханони боло, бешубҳа, аз таъсири ақидаҳои Баҳоуддини Валад ба ҷаҳонбинии Ҷалолиддини Балхӣ дарак медиҳанд. Аммо дар баробари ин дар таълифоти баъзе муҳаққиқон сухан дар бораи таълимоти падарро баъд аз вохӯрӣ бо Шамси Табрезӣ рад кардани писар меравад. Албатта, бархӯрд бо мутафаккири охирӣ дар ҷаҳонбинии Ҷалолиддини Балхӣ инқилоби маънавиеро ба вуҷуд овард, вале дар ҳар сурат дар бораи таълимоти падарро комилан рад кардани писар сухан гуфтан нашояд. Зеро гуфтаҳои худи Мавлоно, ки онҳоро Аҳмади Афлокӣ дар тазкирааш «Маноқиб-ул-орифин» овардааст, шаҳодат медиҳанд, ки ӯ танҳо муваққатан аз қироати осори Баҳоуддини Валад даст кашидааст, на доимӣ ва айнияти ақидавие, ки байни суханони падару писар мушоҳида мегардад, маҳз баъди вохӯрии Мавлоно бо Шамси Табрезӣ мушоҳида мегардад. Инчунин, худи Мавлоно «ал-валад сирру абиҳ» - «писар сирри падар» буданро дар «Маснавӣ» таъкид доштааст: 
Сурати ин боз гар з-ин ҷо равад, 
Маънии ӯ дар валад боқӣ бувад. 
 
Баҳри он фармуд он шоҳи набиҳ 
Мустафо, ки «ал-валад сирру абиҳ».
Аз ин рӯ, андешаҳо оид ба таъсирпазирии Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ аз Баҳоуддини Валад ва нақши ҳалкунандаи падар дар ташаккули афкори писараш як далели собитшудаву воқеӣ боқӣ мемонанд.
 
Хуршед ЗИЁӢ, доктори илми фалсафа, профессор
 


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 30.09.2021    №: 195    Мутолиа карданд: 510
31.01.2023


ДАВЛАТАЛӢ САИД ДАР ШАҲРИ КӮЛОБ

АЗ НИШАСТҲОИ МАТБУОТӢ

ВАО: “Теъдоди қурбониёни ҳамлаи террористи маргталаб дар Пешовар ба 72 нафар расид”

Ҷаҳон дар як сатр

ТАҶЛИЛИ БОШУКӮҲИ САДА ДАР ХАТЛОН

НАМОЯНДАИ ШИРКАТИ CNPC ДАР ХАТЛОН

ХАТЛОН. БАРДОШТИ ИХТИСОСӢ АЗ ҶАЛАСАИ НАЗОРАТӢ

СОЗМОНИ ҲАМКОРИИ ИҚТИСОДӢ. ТОҶИКИСТОН ДАР ТАҲКИМИ ФАЪОЛИЯТИ СОЗМОН НАҚШИ МУАССИР ДОРАД

27.01.2023


БМТ. ПАЁМ САРМАШҚИ ФАЪОЛИЯТ ХОҲАД БУД

25.01.2023


Вохӯрии вазирони корҳои хориҷии Тоҷикистон ва Ӯзбекистон

ТАЪСИСИ АВВАЛИН МАРКАЗИ ҒИЗОИ МАКТАБӢ

МУЛОҚОТ БО САФИРИ ҚАЗОҚИСТОН

23.01.2023


Ҷаҳон дар як сатр

14 май дар Туркия интихоботи президентӣ баргузор мешавад

«САЪБА»

17.01.2023


САМАРАНОКИИ ФАЪОЛИЯТ ВА ШАФФОФИЯТ

Мулоқоти Имангали Тасмагамбетов бо Сергей Поспелов

Игор Черевченко – сармураббии “Истиқлол”

16.01.2023


БОЗИҲОИ ОЛИМПӢ-2024

13.01.2023


ШАМЪИ ХОТИРА

11.01.2023


Муроҷиатномаи Раиси шаҳри Душанбе ба сокинони пойтахт

Санаи муҳорибаи аввалини Нурулло дар UFC аниқ шуд

ХОРУҒ. ҶАЛАСАИ ҶАМЪБАСТИ ФАЪОЛИЯТИ СОЛОНА

10.01.2023


БА АЗНАВБАҚАЙДГИРИИ СИМКОРТҲО МУҲЛАТИ КАМ МОНД

ҲИСОР. ДАР АРАФАИ СОЛИ НАВ 217 СОКИНИ ШАҲР СОҲИБИ ЗАМИН ШУД

ДБССТ. ҲАМКОРИҲОИ БАЙНАЛМИЛАЛӢ ВУ-СЪАТИ ТОЗА МЕГИРАНД

Пешниҳоди Александр Лукашенко

Ҷаҳон дар як сатр

ҶИУ-ҶИТСУ

Таҳкими ҳамкориҳои Тоҷикистон ва Ӯзбекистон

ТЕННИС

БОХТАР. ҒОЛИБОНИ ОЗМУНҲО ҚАДР ШУДАНД

ФАЙЗОБОД. ШАРҲУ ТАВЗЕҲИ ПАЁМ

09.01.2023


ХОРУҒ. БО ДАСТУРИ РУСТАМИ ЭМОМАЛӢ ДАР МАҲАЛЛАИ ТИРЧИД КӮДАКИСТОН СОХТА МЕШАВАД

03.01.2023


«ВЗЛЁТ ПЕРЕД ЗАКАТОМ»


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед